O wypaleniu rodzicielskim
Są zdania, które rodzicom trudno wypowiedzieć na głos.
„Jestem zmęczona”.
To jeszcze przechodzi.
„Potrzebuję odpoczynku”.
Też brzmi całkiem dobrze.
Ale:
„Mam już dość. Nie mam siły być mamą. Nie mam siły być tatą”?
Tego już tak łatwo nie mówimy.
Bo przecież kochamy nasze dzieci. Czekaliśmy na nie, troszczymy się o nie, martwimy, leczymy, wychowujemy, wozimy, wspieramy. Wielu z nas potrafi zrobić dla dziecka rzeczy, o które wcześniej siebie nawet nie podejrzewało.
Jak więc przyznać, że czasami chcielibyśmy, żeby przez chwilę nikt niczego od nas nie chciał?
Jak powiedzieć, że kolejnego: „Mamo!” nie przyjmujemy już z czułością, ale z narastającym napięciem?
Jak przyznać, że telefon ze szkoły wywołuje myśl: „Tylko nie kolejny problem”?
Albo że czasem siadamy wieczorem w ciszy i właściwie nie mamy już siły nawet rozmawiać?
A jednak warto o tym mówić.
Bo być może nie jesteśmy tylko zmęczeni.
Być może zaczynamy doświadczać wypalenia rodzicielskiego.
Wypalenie nie zdarza się tylko w pracy
O wypaleniu zawodowym słyszymy od lat. Wiemy, że można przez długi czas pracować ponad swoje możliwości, aż w pewnym momencie organizm i psychika zaczynają mówić: „dość”.
Znacznie rzadziej myślimy w podobny sposób o rodzicielstwie.
A przecież ono także wymaga ogromnych zasobów.
I w przeciwieństwie do pracy nie kończy się o szesnastej.
Od rodzicielstwa nie ma weekendu. Nie można zostawić go w biurze, wyłączyć służbowego telefonu i powiedzieć: „wrócę do tego w poniedziałek”.
Zwłaszcza gdy wychowujemy dziecko, które z różnych powodów potrzebuje więcej naszego czasu, uwagi, pomocy czy czujności.
Temat wypalenia rodzicielskiego jest coraz częściej podejmowany przez psychologów i badaczy, ale wciąż wiemy o nim znacznie mniej niż o wypaleniu zawodowym. Nadal też za rzadko o nim rozmawiamy.
Może dlatego, że rodzicowi bardzo trudno przyznać się do wyczerpania.
Zmęczony pracownik może powiedzieć:
„Ta praca mnie wykańcza”.
Ale która matka bez poczucia winy powie:
„Rodzicielstwo mnie wykańcza”?
Kiedy zwykłe zmęczenie przestaje być zwykłym zmęczeniem
Zainteresował mnie ten temat po wysłuchaniu wykładu dr. Konrada Piotrowskiego, psychologa z Uniwersytetu SWPS, zajmującego się między innymi rodzicielstwem, perfekcjonizmem i wypaleniem rodzicielskim.
To, co szczególnie mocno zostało ze mną po zapoznaniu się z badaniami, to różnica między zmęczeniem a długotrwałym wyczerpaniem.
Każdy rodzic bywa zmęczony.
Czasami mamy po prostu fatalny dzień. Dziecko nie śpi, nastolatek trzaska drzwiami, w pracy coś się nie udało, w domu piętrzą się obowiązki. Wieczorem marzymy tylko o ciszy.
To jeszcze nie wypalenie.
Niepokojące staje się raczej to, co trwa.
Kiedy odpoczynek przestaje wystarczać.
Kiedy budzimy się zmęczeni samą myślą o kolejnym dniu.
Kiedy rzeczy, które kiedyś dawały nam radość w kontakcie z dzieckiem, stają się następnym obowiązkiem.
Kiedy coraz częściej odsuwamy się emocjonalnie.
Robimy kolację. Pierzemy. Wozimy. Pilnujemy wizyt. Sprawdzamy dziennik. Organizujemy życie.
Wszystko funkcjonuje.
A jednak w środku coraz częściej pojawia się:
„Nie mam już z czego dawać”.
To zdanie warto potraktować poważnie.
Nie jako dowód, że jesteśmy złymi rodzicami.
Jako sygnał ostrzegawczy.
Rodzic też ma swoje zasoby
W badaniach nad wypaleniem rodzicielskim bardzo przemawia do mnie myślenie o równowadze między tym, ile życie od nas wymaga, a tym, czym dysponujemy, żeby tym wymaganiom sprostać.
Bo nie każdy rodzic zaczyna dzień z takim samym plecakiem.
Jedna mama ma męża, który po południu przejmuje opiekę nad dziećmi.
Inna jest sama.
Jedni mają dziadków, którzy zabiorą dzieci na weekend.
Inni od lat nie mieli jednego wolnego dnia.
Jedno dziecko stosunkowo szybko staje się samodzielne.
Inne będzie potrzebowało wsparcia rodziców znacznie dłużej.
Są rodzice, którzy poza zwyczajnymi obowiązkami mają jeszcze rehabilitację, terapię, specjalistów, orzeczenia, szkołę, problemy z zachowaniem dziecka, nieprzespane noce, lęk o jego przyszłość.
Jako pedagog specjalny spotykam rodziny, których codzienność naprawdę wymaga ogromnej mobilizacji.
I chyba właśnie dlatego tak ważne jest, żebyśmy przestali pytać wyłącznie:
„Jak funkcjonuje dziecko?”
Czasami trzeba zapytać również:
„Jak funkcjonują jego rodzice?”
Pułapka dobrego rodzica
Jest jeszcze coś.
Chcemy być dobrymi rodzicami.
I to jest przecież piękne.
Problem pojawia się wtedy, gdy „dobry” zaczyna znaczyć „idealny”.
Myślę, że warto się przy tym zatrzymać.
Współczesny rodzic naprawdę ma wysoko postawioną poprzeczkę.
Ma być cierpliwy, konsekwentny i empatyczny.
Ma stawiać granice, ale nie być autorytarny.
Dawać autonomię, ale kontrolować bezpieczeństwo.
Rozwijać dziecko, ale go nie przeciążać.
Dbać o jego emocje.
Zdrowe jedzenie.
Ruch.
Relacje.
Internet.
Szkołę.
Sen.
Poczucie własnej wartości.
I oczywiście o własne małżeństwo, pracę, dom oraz samorozwój.
Najlepiej wszystko spokojnie i z uśmiechem.
A jeśli dziecko nie rozwija się tak, jak sobie wyobrażaliśmy?
Jeśli nie wykorzystuje swoich możliwości?
Jeśli ma trudności?
Jeśli nastolatek zamiast wdzięczności za nasze starania mówi:
„Nic nie rozumiesz”?
Możemy próbować jeszcze bardziej.
Jeszcze mocniej kontrolować.
Jeszcze więcej od siebie wymagać.
I właśnie tutaj czasami warto zrobić coś odwrotnego.
Nie dodawać sobie kolejnego:
„Muszę”.
Zapytać:
„Z czego mogę zrezygnować?”
Zanim zabraknie siły na dobre
Wypalenie rodzicielskie jest ważne nie tylko dlatego, że cierpi rodzic.
Badania pokazują jego związek z większym ryzykiem zaniedbywania dziecka i zachowań przemocowych.
Trzeba to powiedzieć ostrożnie.
Wypalony rodzic nie jest automatycznie rodzicem stosującym przemoc. Wypalenie również przemocy nie usprawiedliwia.
Ale człowiek, który od bardzo dawna żyje na granicy swoich możliwości, może mieć coraz mniej przestrzeni pomiędzy:
„jestem wściekły”
a
„reaguję pod wpływem tej wściekłości”.
Dlatego nie warto czekać na moment, kiedy sytuacja stanie się dramatyczna.
Nie trzeba dojść do ściany, żeby mieć prawo poprosić o pomoc.
To jedna z najważniejszych rzeczy, które chciałabym powiedzieć rodzicom:
zadbaj o siebie wcześniej.
Nie dopiero wtedy, gdy już nie możesz wstać z łóżka.
Nie dopiero wtedy, gdy każdy kontakt z dzieckiem wywołuje złość.
Nie wtedy, gdy boisz się własnych reakcji.
Wcześniej.
Kiedy zaczynasz zauważać:
„Jest mnie coraz mniej”.
Nie mam gotowej recepty
I może właśnie tutaj powinnam napisać listę dziesięciu sposobów na wypalenie rodzicielskie.
Nie napiszę.
Bo nie wierzę, że człowiekowi, który naprawdę nie ma już siły, pomaga kolejna lista zadań do wykonania.
Nie ma jednej cudownej recepty, która będzie dobra dla wszystkich rodzin. Wiemy natomiast coraz więcej o tym, że pomoc psychologiczna, psychoedukacja, uczenie się regulowania napięcia, przyglądanie się własnym wartościom i relacjom mogą pomagać.
Ale sytuacja każdej rodziny jest inna.
Czasem potrzebny będzie psycholog lub psychoterapeuta.
Czasem lekarz.
Czasem terapia pary.
Czasem prawdziwe podzielenie obowiązków w domu.
A czasem pierwszym ratunkiem okaże się druga matka, która przy kawie powie:
„Też tak mam”.
Bez oceny.
Bez porównywania dzieci.
Bez zawodów o to, kto radzi sobie lepiej.
Szukaj innych rodziców
Myślę, że bardzo nie doceniamy siły, jaka może płynąć ze spotkania z drugim człowiekiem znajdującym się w podobnej sytuacji.
Jest taki rodzaj rozumienia, którego nie da się nauczyć z podręcznika.
Rozumie go matka, która doświadczała podobnego stanu.
Ojciec, który zna zmęczenie ciągłą gotowością.
Dlatego szukajmy “swoich” ludzi.
Grupy wsparcia.
Jednej osoby, do której można zadzwonić i nie zaczynać rozmowy od tłumaczenia całej historii.
Nie musimy wszystkiego dźwigać samotnie.
Dbaj o ciało, bo ono także jest rodzicem
Czasami mówimy o kondycji psychicznej tak, jakby psychika była czymś oddzielonym od reszty człowieka.
A przecież jesteśmy całością.
Niewyspany człowiek ma mniej cierpliwości.
Człowiek żyjący miesiącami w napięciu inaczej reaguje na kolejne trudności.
Potrzebujemy snu, ruchu, jedzenia, ciszy, kontaktu z drugim człowiekiem, czasami samotności.
To brzmi banalnie.
Tyle że właśnie te najbardziej banalne rzeczy rodzic potrafi odbierać sobie jako pierwsze.
Najpierw rezygnuje z własnego czasu.
Potem z odpoczynku.
Potem z ludzi.
„Teraz dziecko jest najważniejsze”.
Oczywiście, że dziecko jest ważne.
Ale ono potrzebuje rodzica, który jeszcze ma z czego być rodzicem.
Odpoczynek nie jest nagrodą za dobrze wykonane rodzicielstwo.
Jest jednym z warunków, żeby móc je dalej unieść.
A jeśli jesteś człowiekiem wierzącym…
Jest jeszcze miejsce, o którym chcę napisać bardzo delikatnie.
Bo dla jednych będzie ważne, dla innych nie.
Dla mnie źródłem siły może być również wiara.
Nie rozumiem jej jako wezwania:
„Musisz być silna, bo przecież masz Boga”.
Przeciwnie.
Ewangelia jest pełna ludzi zmęczonych, przestraszonych, zagubionych, takich, którzy nie dają rady sami.
Jest w niej również Jezus mówiący do swoich uczniów:
„Pójdźcie wy sami osobno na miejsce pustynne i wypocznijcie nieco”.
Lubię to zdanie.
Bo odpoczynek nie zostaje w nim przedstawiony jako egoizm.
Jest zauważeniem ludzkiej granicy.
Może więc dla kogoś takim miejscem pomocy będzie także modlitwa.
Cisza w kościele.
Eucharystia.
Rozmowa z mądrym duszpasterzem.
Wspólnota.
Albo jedno zdanie wypowiedziane bardzo zwyczajnie:
„Boże, ja już nie daję rady. Pomóż mi”.
Wiara nie powinna zastępować psychologa, psychiatry czy lekarza, kiedy ich pomocy potrzebujemy.
Tak samo jak psycholog nie musi zastępować wiary.
Człowiek może szukać oparcia w różnych miejscach.
Najważniejsze, żeby naprawdę zaczął go szukać.
Nie czekaj na katastrofę
Może właśnie to jest najważniejsze.
Nie czekaj, aż będzie naprawdę źle.
Nie trzeba zasłużyć na pomoc odpowiednio wielkim cierpieniem.
Nie musisz najpierw całkowicie się rozsypać.
Jeżeli od dłuższego czasu czujesz, że rodzicielstwo głównie Cię wyczerpuje, coraz mniej cieszy, częściej reagujesz złością, odsuwasz się od dziecka albo zwyczajnie masz poczucie, że jesteś u kresu sił — potraktuj siebie poważnie.
Porozmawiaj z kimś.
Poproś o pomoc.
Idź do specjalisty.
Poszukaj grupy rodziców.
Oddaj komuś część obowiązków, jeśli tylko jest to możliwe.
Zrób coś, zanim Twój organizm zrobi to za Ciebie.
Może nie musisz być jeszcze lepszym rodzicem
Jako pedagog specjalny przez lata uczyłam się, jak wspierać dzieci.
Jako mama wiem, że czasem równie ważne jest nauczyć się wspierać rodzica.
Także siebie.
Coraz bardziej jestem przekonana, że rodzina nie potrzebuje rodziców doskonałych.
Potrzebuje ludzi wystarczająco silnych, żeby być blisko, ale również wystarczająco świadomych, żeby zauważyć moment, kiedy ich własne siły się kończą.
Może więc, zamiast kolejny raz pytać:
„Co jeszcze powinnam zrobić dla mojego dziecka?”
warto czasem zapytać:
„Czego potrzebuję, żebym mogła dalej przy nim być?”
Może snu.
Może rozmowy.
Może profesjonalnej pomocy.
Może drugiego rodzica, który naprawdę zrozumie.
Może godziny ciszy.
Może modlitwy.
Może zgody na to, że nie wszystko musi być idealne.
A może dzisiaj wystarczy jedna mała rzecz.
Jedno „nie dam rady”.
Jedno „pomóż mi”.
Jedno spotkanie.
Jeden telefon.
Jedna godzina odpoczynku bez poczucia winy.
Nie musisz dzisiaj wiedzieć, jak przejść całą drogę.
Czasami naprawdę wystarczy światło na jeden krok.
I jeszcze jedno.
Jeżeli jesteś rodzicem, który właśnie czyta ten tekst i myśli:
„To chyba o mnie”,
nie kończ na tym rozpoznaniu.
Powiedz o tym komuś.
Bo troska o siebie nie jest odejściem od dziecka.
Czasami jest właśnie tym, co pozwala do niego wrócić — spokojniej, bezpieczniej i naprawdę być blisko.
Mama – pedagog specjalny

